Bulgaristan Türklerinin Özgür Sesi
Balkanlar tarihinde sadece coğrafi sınırları değil, ideolojik sınırları da aşan şahsiyetler vardır. Kökleri Bulgaristan topraklarına dayanan, Türk eğitim devriminin mimarı İsmail Hakkı Tonguç, bu etkileyici ama ülkemizde az tanınan figürlerin başında gelir.
Dobruca Çamurundan Avrupa Kürsülerine
1893 yılında Tatar Atmaca (bugünkü adıyla Sokolartsi, Silistre) köyünde doğan Tonguç, tarım odaklı Bulgaristan’ın kalbinde büyüdü. Daha çocukken, insanları boyunduruk altında tutan cehaleti ve köylü emeğinin ağırlığını bizzat hissetti. 16 yaşında, dinmek bilmeyen bir bilgi açlığıyla tek başına İstanbul’a gitti, ardından eğitimini Almanya’da sürdürdü. Orada ilerici pedagoji fikirleriyle tanıştı ama kalbi hep doğduğu köye bağlı kaldı.
Manevi Köprü: Tonguç ve Aleksandur Stamboliyski
Tonguç’un Bulgaristan ile bağı sadece biyografik değil, aynı zamanda fikirseldir. Tonguç’un görüşlerinin şekillendiği dönemde, Bulgaristan’da Aleksandır Stamboliyski köylüyü devletin merkezine koyan reformlar yapıyordu. Stamboliyski’nin "Zorunlu Çalışma Hizmeti" (Trudova povinnost) kavramı ve köylü kitlelerinin ilerlemenin motoru olduğuna dair inancı, Tonguç üzerinde silinmez bir iz bıraktı.
Yıllar sonra, Türkiye’de üst düzey bir devlet adamı olduğunda Tonguç, bu "Balkan modelini" devasa bir ölçekte uygulayacaktı. Köylünün dışarıdan "eğitilmesi" yerine, kendi emeğiyle "canlandırılması" gerektiğine inanıyordu.
Köy Enstitüleri: Bir Atölye Olarak Okul
1940 yılında Tonguç, ünlü Köy Enstitüleri’ni kurdu. Bunlar sadece birer okul değil, tam teşekküllü yaşam alanlarıydı. Onun felsefesi "iş içinde, iş aracılığıyla eğitim" idi. Bu enstitülerde köy çocukları sadece matematik ve edebiyat öğrenmiyorlardı:
Binalarını kendi elleriyle inşa ediyorlar;
Uygulamalı tarlalarda kendi gıdalarını yetiştiriyorlar;
Dünya klasiklerini okurken aynı zamanda pulluk tamir etmeyi veya hayvan hastalıklarını tedavi etmeyi öğreniyorlardı;
En ücra köşelere kültür taşımak için her öğrenci mutlaka bir enstrüman (genellikle mandolin) çalıyordu.
Lider Olarak Öğretmen
Tonguç, köylere sadece alfabeyi öğretmek için değil, aynı zamanda ziraatçı, inşaatçı ve kültürel liderler olarak dönen bir aydın öğretmen ordusu yarattı. Kent ile köy, entelektüel ile çiftçi arasındaki uçurumu kapatmak istiyordu. Onun "Canlandırılacak Köy" kitabı, yeni Türk aydınının el kitabı haline geldi.
Onu Neden Hatırlamalıyız?
Siyasi entrikalar 1950’lerde enstitülerin kapatılmasına yol açsa da, Tonguç’un mirası yaşamaya devam etti. O, eğitimin yoksulluk ve eşitsizliğe karşı en güçlü silah olduğunu kanıtladı.
Bizler -Bulgaristan vatandaşı Türkler, Bulgarlar ve diğerleri- için İsmail Hakkı Tonguç, ilerici fikirlerin milliyeti olmadığının bir kanıtıdır. Tarım hareketinin ruhundan ilham alan o Silistreli çocuk, geri kalmış bir tarım toplumunu modern bir ulusa dönüştürmeyi başardı.
Bugün onun adı, okulun sadece kara tahtadan ibaret olmayıp hayatla bağ kurduğu sürece herkesin kaderini değiştirebileceğine dair umudun simgesidir.
Dr. Kemal Raşid
